Ailədə yoğun bağırsaq (kolorektal) xərçəngi tarixçəsi olduqda, müayinələrə (skrininq) başlama vaxtı ümumi əhali üçün nəzərdə tutulan yaşdan daha erkən olmalıdır yoğun bağırsaq (kolorektal) xərçənginin ən mühüm xüsusiyyəti, xəstəliyin erkən mərhələlərdə demək olar ki, heç bir əlamət verməməsidir. Şiş böyüdükcə və ya ətraf toxumalara yayıldıqca müəyyən siqnallar ortaya çıxır.
Bu əlamətləri yerli (bağırsaqla bağlı) və ümumi (sistemik) olmaqla iki əsas qrupa ayırmaq olar:
1. Yerli Əlamətlər (Bağırsaq Sistemindəki Dəyişikliklər)
- Defekasiya (nəcis ifrazı) vərdişlərində qalıcı dəyişikliklər: Bir neçə gündən və ya həftədən uzun sürən, səbəbsiz ishal, qəbizlik və ya bu ikisinin növbələşməsi.
- Nəcisdə qan görünməsi: Bu, ən ciddi siqnallardan biridir. Qan parlaq qırmızı rəngdə (adətən bağırsağın son hissəsinin zədələnməsində) və ya nəcislə qarışmış tünd qəhvəyi/qara (bağırsağın yuxarı hissələrindəki qanamalarda) ola bilər.
- Nəcisin formasının dəyişməsi: Şiş bağırsaq boşluğunu daraltdığı üçün nəcis əvvəlkinə nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə lentvari, incə və ya qələm kimi çıxmağa başlayır.
- Bağırsağın tam boşalmaması hissi (Tenezm): Tualetə getdikdən sonra belə, sanki daxildə hələ də nəcis qalıbmış və yenidən ifrazat ehtiyacı varmış kimi qalıcı və narahatlıq verən bir hiss.
- Qarın nahiyəsində qalıcı narahatlıq: Səbəbsiz bədən sancıları, qarında qaz, şişkinlik, doluluq hissi və ya keçməyən ağrılar.
2. Ümumi və Sistemik Əlamətlər
- Səbəbsiz çəki itkisi: Heç bir pəhriz saxlamadan və ya fiziki aktivliyi artırmadan, qısa müddətdə sürətlə çəki itirmək.
- Dəmir defisitli anemiya (qansızlıq): Şişin bağırsaq daxilinə gizli və xroniki şəkildə qanaması bədəndə qan azlığına səbəb olur. Xüsusilə kişilərdə və menopozdan sonrakı qadınlarda səbəbsiz anemiya aşkarlandıqda mütləq bağırsaq yoxlanılmalıdır.
- Xroniki yorğunluq və halsızlıq: Kifayət qədər dincəlməyə baxmayaraq, anemiyaya və bədənin xərçənglə mübarizəsinə bağlı olaraq davamlı zəiflik hissi.
Əlamətlər Bağırsağın Hansı Hissəsində Olmasından Asılı Olaraq Dəyişir:
- Sağ tərəf (Gələn bağırsaq): Bu hissə daha geniş olduğu üçün şiş bağırsağı asanlıqla tutmur. Buradakı xərçəng daha çox gizli qanama, ağır anemiya (qansızlıq), halsızlıq və gizli qarın ağrıları ilə özünü göstərir.
- Sol tərəf və Düz bağırsaq (Gedən bağırsaq/Rektum): Bu hissə dar olduğundan şiş tez bir zamanda mexaniki maneə yaradır. Burada qəbizlik, nəcis ifrazının çətinləşməsi, lentvari nəcis və aşkar qan gözlə görünür.
Ailə fərdlərində bu xəstəlik olduqda kolonoskopiya müayinəsinə başlama vaxtı aşağıdakı əsas qaydalara əsasən müəyyən edilir:
- "10 İl Əvvəl" Qaydası: Ailədə birinci dərəcəli qohuma (valideyn, bacı-qardaş, övlad) yoğun bağırsaq xərçəngi diaqnozu qoyulubsa, həmin qohuma diaqnoz qoyulduğu yaşdan 10 il əvvəl müayinələrə başlanmalıdır. Məsələn, əgər ataya 48 yaşında bu diaqnoz qoyulubsa, övlad fərdi müayinələrə 38 yaşında başlamalıdır.
- 40 Yaş Həddi: Əgər ailədəki qohuma diaqnoz nisbətən gec yaşlarda (məsələn, 60 yaşından sonra) qoyulubsa, ümumi qayda olaraq skrininqə ən geci 40 yaşında başlamaq tövsiyə olunur.
- İrsi Genetik Sindromlar (Lynch, FAP və s.): Əgər ailədə irsi ötürülən xüsusi genetik polipoz sindromları varsa, risk çox yüksək olduğundan müayinələrə daha da erkən, hətta 15–18 yaşlarında başlamaq lazım gələ bilər.
Ailə anamnezi (tarixçəsi) olan şəxslər üçün ən effektiv və qızıl standart hesab olunan müayinə üsulu kolonoskopiyadır. Çünki bu üsul bağırsaqdakı polipləri (xərçəngə çevrilmə ehtimalı olan törəmələri) hələ xərçəngləşmədən aşkarlayıb xaric etməyə imkan verir.
Dr. Cavan Xubanov
Ümumi cərrah, proktoloq. Referans Hayat Hospital Cərrahiyyə şöbəsində ən müasir lazer texnologiyaları ilə əməliyyatları icra edir.
💬 Həkimlə Bu Mövzuda Əlaqə Saxla ➔