Anal çat (anal fissür), düz bağırsağın çıxışında (anal kanalda) yaranan kiçik bir cırıq və ya xoradır. Bu kiçik zədələnmənin yaratdığı ağrı isə bədəndəki ən şiddətli və bezdirici ağrılardan biri hesab olunur.
Bu dözülməz ağrının yaranma mexanizmində anal kanalın sinir quruluşu və xüsusilə daxili və xarici sfinktor (büzücü əzələ) əzələləri mühüm rol oynayır.
1. Ağrının Yaranma Mexanizmi (Niyə Bu Qədər Şiddətlidir?)
Anal kanalın aşağı hissəsi (dişli xətt və ya linea dentata adlanan nahiyənin altı) somatik sinirlərlə (xüsusilə nervus pudendus) çox zəngindir. Bu sinirlər ağrıya, toxunmaya və temperatura qarşı həddindən artıq həssasdır.
Nəcis ifrazı zamanı (xüsusilə qəbizlik və ya bərk nəcis olduqda) bu həssas nahiyə cırılır.
Açıq yara (çat) nəcis ifrazı zamanı birbaşa sürtünməyə və nəcisin tərkibindəki kimyəvi maddələrin (turşuların, fermentlərin) təsirinə məruz qalır.
Bu zədələnmə sinir uclarını birbaşa qıcıqlandırır və beyinə ani, kəskin bir ağrı siqnalı ötürülür.
Ancaq ağrının əsas uzanma və dözülməz olma səbəbi sonradan işə düşən "Ağrı-Spazm-Ağrı" qapalı dairəsidir. Bu dairədə əsas rolu daxili sfinktor oynayır.
2. Daxili Sfinktorun (İnternal Anal Sfinktor) Rolu
Daxili sfinktor anal kanalın içini bürüyən, istəksiz (qeyri-iradi) işləyən hamar əzələdir. Biz yatanda və ya gəzəndə anal kanalın qapalı qalmasını və qaz/nəcis qaçırma probleminin olmamasını təmin edir.
- Refleksiv Spazm: Anal çat yarandıqda, açıq sinir uclarından gələn şiddətli ağrı siqnalları daxili sfinktor əzələsinin kəskin spazmına (yığılmasına) səbəb olur. Çünki bədən yaranı qorumaq üçün instinktiv olaraq oranı sıxır.
- İşemiya (Qan dövranının pozulması): Daxili sfinktor davamlı olaraq sıxıldıqda (spazm vəziyyətində), çatın olduğu nahiyəni qidalandıran kiçik qan damarları sıxılır. Yaraya qan getmir. Qan axımının azalması (işemiya) həm yaranın sağalmasını əngəlləyir, həm də toxuma acından qıvrandığı üçün ayrıca bir şiddətli ağrı mənbəyinə çevrilir.
- Ağrının Uzanması: Nəcis ifrazından sonra saatlarla (bəzən 2-6 saat) davam edən ləpələnən, sızıldayan ağrının birbaşa səbəbkarı məhz bu daxili sfinktor spazmıdır.
3. Xarici Sfinktorun (Eksternal Anal Sfinktor) Rolu
Xarici sfinktor daxili sfinktorun xaricində yerləşən, iradi (istəyimizlə idarə olunan) eninəzolaqlı əzələdir. Böyük bayıra çıxma ehtiyacını təxirə salmaq istədiyimizdə bu əzələni sıxırıq.
- Müdafiə və Gərginlik Reaksiyası: Anal çat ağrısı o qədər şiddətli olur ki, xəstə növbəti nəcis ifrazından qorxmağa başlayır. Bu psixoloji qorxu və gərginlik fonunda insan xarici sfinktorunu da instinktiv olaraq sıxır.
- Defekasiyanın Çətinləşməsi: Normalda nəcis ifrazı zamanı xarici sfinktor boşalmalıdır. Lakin ağrı qorxusundan bu əzələ tam boşala bilmir. Nəticədə anal kanal daralır, nəcis ifrazı daha da çətinləşir və hər dəfə keçən bərk nəcis mövcud çat daha da dərinləşdirir.
Xülasə: "Qapalı Dairə" Necə İşləyir?
Bərk nəcis gəlir → Anal kanalı cırır (Çat yaranır).
Açıq sinir ucları qıcıqlanır → Şiddətli Ağrı başlayır.
Ağrıya cavab olaraq Daxili Sfinktor qeyri-iradi spazma girir (bərk sıxılır).
Spazm damarları sıxır → Yara nahiyəsində Qan dövranı pozulur.
Qan dövranı pozulduğu üçün ağrı daha da artır və Yara sağala bilmir.
Xəstə qorxudan Xarici Sfinktoru da sıxır → Növbəti dəfə qəbizlik yaranır və dairə yenidən başa dönür.
Müalicədə (istər kremlər, istər botoks, istərsə də LIS əməliyyatı olsun) əsas məqsəd məhz bu daxili sfinktorun spazmını aradan qaldırmaqdır. Sfinktor boşaldıqda qan dövranı bərpa olunur, ağrı kəsilir və çat öz-özünə sağalır.
Dr. Cavan Xubanov
Ümumi cərrah, proktoloq. Referans Hayat Hospital Cərrahiyyə şöbəsində ən müasir lazer texnologiyaları ilə əməliyyatları icra edir.
💬 Həkimlə Bu Mövzuda Əlaqə Saxla ➔