Unitazda və ya tualet kağızında qan görmək (tibbi dildə rektal qanaxma və ya hematokeziya), həzm sisteminin hər hansı bir hissəsində patoloji prosesin getdiyini göstərən ciddi bir siqnaldır. Bu simptom geniş spektrli xəstəliklərin göstəricisi ola biləcəyi üçün həkim müayinəsi və diaqnostika prosesi mütləqdir.
Aşağıda bu problemin anatomik səbəbləri, qanın xüsusiyyətlərinə görə təsnifatı, diaqnostika metodları və müalicə prinsipləri barədə ətraflı məlumat verilmişdir.
1. Qanın Xüsusiyyətlərinə Görə Qanaxmanın Mənbəyi
Həzm traktının hansı hissəsində qanaxma olduğunu təxmin etmək üçün qanın rəngi və nəcislə qarışma forması ən mühüm meyardır:
- Parlaq Qırmızı (Təzə) Qan: Adətən anal kanal, düz bağırsaq (rektum) və ya sol yoğun bağırsaqdan qaynaqlanır. Qan nəcisdən ayrı, damcı şəklində unitaza tökülə bilər və ya tualet kağızına yaxıla bilər.
- Tünd Qırmızı, Albalı Rəngli və ya Laxtalanmış Qan: Həzm sisteminin daha yuxarı hissələrindən (yoğun bağırsağın sağ tərəfi və ya kor bağırsaq) gələn qandır. Qan bağırsaq daxilində müəyyən müddət qaldığı və həzm fermentləri/bakteriyalarla təmasda olduğu üçün rəngi tündləşir.
- Qara, Qatran Kimi və Pis Qoxulu Nəcis (Melena): Bu, yuxarı həzm sisteminin (mədə, onikibarmaq bağırsaq və ya qida borusu) qanaxmalarının əlamətidir. Mədə turşusu (HCl) qandakı hemoqlobinlə reaksiyaya girərək onu "turş hematin"ə çevirir və nəcisi tamamilə qara rəngə boyayır.
2. Genişləndirilmiş Səbəblər və Patologiyalar
Rektal qanaxmanın patogenezi fərqli xəstəliklərlə bağlıdır. Bunlar yüngül və keçici problemlərdən tutmuş, həyatı təhlükə yaradan xərçəng xəstəliklərinə qədər dəyişir:
A. Anorektal Bölgənin Xəstəlikləri (Ən çox rast gəlinənlər)
- Hemorroy (Babasil): Anal kanaldakı venoz damar kələflərinin genişlənməsi və varikozudur. Daxili və xarici olmaqla iki qrupa bölünür. Daxili hemorroy adətən ağrısız olur, lakin nəcis keçərkən zədələnir və parlaq qırmızı qanaxmaya səbəb olur.
- Anal Çat (Fissur): Anal kanalı örtən zərif selikli qişanın və dərinin yırtılmasıdır. Əsasən xroniki qəbizlik və bərk nəcis ifrazı zamanı yaranır. Qanaxma ilə yanaşı, xəstələr defekasiya zamanı və ondan sonra saatlarla davam edə bilən kəskin, bıçaq saplanması kimi ağrıdan şikayət edirlər.
- Anal Fistul və Abses: Anal vəzilərin infeksiyalaşması nəticəsində irinli-qanlı axıntıların meydana gəlməsidir.
B. Yoğun Bağırsaq Xəstəlikləri
- Divertikulyoz: Yoğun bağırsaq divarının xaricə doğru cib şəklində qabarmasıdır. Bu ciblər (divertikullar) iltihablaşdıqda (divertikulit) və ya daxilindəki xırda damarlar partladıqda qəflətən, çoxlu miqdarda tünd qırmızı qanaxma baş verə bilər.
İltihabi Bağırsaq Xəstəlikləri (İBX):
- Xoralı Kolit: Yalnız yoğun bağırsağın selikli qişasını zədələyən, xroniki, xoralı bir xəstəlikdir. Nəcis adətən selikli və qanlı olur, tez-tez ishal müşahidə edilir.
- Crohn Xəstəliyi: Ağız boşluğundan anusa qədər həzm sisteminin hər hansı bir hissəsini tuta bilən, divarın bütün qatlarına nüfuz edən iltihabi prosesdir.
- Yoğun Bağırsaq Polipləri: Bağırsağın daxili divarında böyüyən xoşxassəli toxuma kütlələridir. Ölçüləri böyüdükcə nəcis kütləsinin sürtünməsi nəticəsində qanaya bilərlər. Poliplər prekanseröz (xərçəngönü) hesab olunur, çünki illər keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski daşıyırlar.
- İnfeksion Kolitlər (Bağırsaq İnfeksiyaları): Shigella, Salmonella, Campylobacter və ya Ameba kimi patogenlərin törətdiyi infeksiyalar bağırsaq divarını zədələyərək qanlı ishala (dizenteriya) səbəb olur.
C. Bədxassəli Şişlər
- Kolorektal Xərçəng (Yoğun Bağırsaq və Düz Bağırsaq Xərçəngi): Yaşlı populyasiyada (xüsusilə 50 yaşdan yuxarı) gizli və ya aşkar rektal qanaxmanın ən qorxulu səbəbidir. Şiş toxuması kövrək olur və asanlıqla qanayır. Qanaxma xroniki və az-az olduqda xəstədə ilk olaraq səbəbsiz dəmir defisitli anemiya (qansızlıq) aşkarlanır.
3. Diaqnostika Metodları
Dəqiq diaqnoz qoyulmadan müalicəyə başlamaq təhlükəlidir (məsələn, xərçəng qanaxmasını babasil zənn edib kremlərlə vaxt itirmək xəstənin həyatına mal ola bilər). Diaqnostika prosesinə aşağıdakılar daxildir:
- Anamnez və Fiziki Müayinə: Həkim qanaxmanın tezliyini, rəngini, xəstənin yaşını və digər şikayətlərini öyrənir.
- Rektal Rəqəmsal Müayinə (Barmaqla müayinə): Həkimin anal kanalı və düz bağırsağın aşağı hissəsini əllə müayinə edərək şiş, hemorroy və ya çatları yoxlamasıdır.
- Anoskopiya və Siqmoidoskopiya: Anal kanalın və yoğun bağırsağın son 30-40 sm-lik hissəsinin işıqlı optik cihazla vizuallaşdırılması.
- Kolonoskopiya (Qızıl Standart): Bütün yoğun bağırsağın daxili səthinin elastik kamera vasitəsilə ətraflı yoxlanılması proseduru. Bu prosedur zamanı həkim həm qanaxmanın mənbəyini tapır, həm polipləri kəsib götürür (polipektomiya), həm də şübhəli yerlərdən biopsiya (toxuma nümunəsi) götürə bilir.
- Laborator Analizlər: Qanın ümumi analizi (anemiyanı təyin etmək üçün) və nəcisdə gizli qan testi (FOBT).
4. Müalicə Prinsipləri
Müalicə tamamilə qanaxmanı törədən ilkin xəstəliyin aradan qaldırılmasına yönəlir:
- Konservativ Müalicə (Hemorroy və Çatlar üçün): Pəhrizin korreksiyası (lifli qidalar, bol su), qəbizliyin qarşısını alan laksativlər, yerli ağrıkəsici və iltihabəleyhinə şamlar/kremlər, ilıq oturaq vannaları.
- Endoskopik Müalicə: Kolonoskopiya zamanı qanayan damarların yandırılması (koaqulyasiya), klipslənməsi və ya poliplərin çıxarılması.
- Medikamentoz Müalicə: İltihabi bağırsaq xəstəliklərində immun sistemi tənzimləyən və iltihabı azaldan xüsusi dərmanlar (salisilatlar, kortikosteroidlər). İnfeksiyalarda isə antibiotiklər.
- Cərrahi Müalicə: Konservativ müalicəyə tabe olmayan irəli dərəcəli hemorroylarda, dərin anal çatlarında, bağırsaq keçməməzinə səbəb olan divertikullarda və bədxassəli şişlərin (xərçəngin) radikal kəsilib götürülməsində tətbiq olunur.
Nəticə və Tövsiyə
Unitazda qan görmək öz-özünə keçməsini gözləyəcəyiniz və ya alternativ tibblə müalicə edəcəyiniz bir vəziyyət deyil. Müvəqqəti olaraq qanaxma dayansa belə, altdan yatan səbəb tapılmalıdır. Bu simptomla qarşılaşdıqda vaxt itirmədən bir ümumi cərrah (proktoloq) və ya qastroenteroloq ilə görüşməyiniz həyatı əhəmiyyət kəsb edir
