Bağırsaq polipləri, yoğun və ya düz bağırsağın daxili divarında (selikli qişasında) əmələ gələn kiçik hüceyrə qrupları, yəni şişəbənzər törəmələrdir. Poliplərin böyük əksəriyyəti xoşxassəli (ziyansız) olsa da, bəzi növləri zamanla bağırsaq xərçənginə (kolorektal xərçəng) çevrilə bilər.
Bu səbəbdən bağırsaq poliplərinin vaxtında aşkarlanması və xaric edilməsi xərçəngin profilaktikasında ən vacib addımdır.
Bağırsaq Poliplərinin Növləri
Poliplər mikroskopik quruluşuna görə bir neçə qrupa bölünür:
- Adenomatoz poliplər (Adenomlar): Ən çox rast gəlinən növdür. Xərçəngə çevrilmə riski ən yüksək olan poliplər məhz bunlardır.
- Hiperplastik poliplər: Adətən kiçik olurlar, düz bağırsağın son hissələrində yerləşirlər və xərçəngləşmə riskləri demək olar ki, yoxdur.
- İltihabi poliplər: Xroniki bağırsaq xəstəlikləri (məsələn, xoralı kolit və ya Kron xəstəliyi) fonunda yaranır. Öz-özlüyündə xərçəng riski daşımır.
Əlamətləri və Simptomları
Poliplərin çoxu heç bir əlamət vermir və təsadüfən (məsələn, kolonoskopiya zamanı) aşkarlanır. Lakin polip böyüdükcə aşağıdakı simptomlar bənzə çıxa bilər:
- Düz bağırsaqdan qanaxma: Nəcisdə parlaq və ya tünd qırmızı qan ləkələri.
- Nəcis rənginin dəyişməsi: Nəcisin qara və ya xətt şəklində qanlı olması.
- Defekasiya vərdişlərində dəyişiklik: Səbəbsiz yerə bir neçə həftədən çox davam edən qəbizlik və ya ishal.
- Ağrı və qıcolmalar: Böyük poliplər bağırsağı qismən tıxayaraq qarın ağrısına səbəb ola bilər.
- Dəmir defisitli anemiya: Poliplərdən xroniki və gizli qanaxma bədəndə dəmirin və hemoqlobinin azalmasına yol açır (bunun nəticəsində halsızlıq, tez yorulma baş verir).
Yaranma Səbəbləri və Risk Faktorları
Hüceyrələrin genetik mutasiyası nəticəsində bağırsaq divarında nizamsız çoxalması poliplərə səbəb olur. Əsas risk faktorları bunlardır:
- Yaş: 50 yaşdan yuxarı şəxslərdə polip ehtimalı kəskin artır.
- Genetika: Ailədə bağırsaq polipi və ya xərçəngi hekayəsinin olması.
- Zərərli vərdişlər: Siqaret çəkmək və alkoqol qəbulu.
- Qidalanma xüsusiyyətləri: Yağlı, qırmızı və işlənmiş ət (kolbasa, sosis və s.) ilə zəngin, lakin lifli (tərəvəz, meyvə) qidalardan kasıb pəhriz.
- Həyat tərzi: Piylənmə, hərəkətsizlik və oturaq həyat.
- Diaqnostika və Müalicə
- Bağırsaq poliplərinin qızıl standart diaqnostika metodu Kolonoskopiya prosedurudur.
- Kolonoskopiya nədir? Çevik və kameralı bir boru vasitəsilə bütün yoğun bağırsağın daxili divarının vizual olaraq müayinə edilməsidir.
- Müalicə (Polipektomiya): Müayinə zamanı həkim polip aşkarlayarsa, elə həmin prosedur əsnasında xüsusi alətlərlə polipi kəsir və xaric edir (polipektomiya). Bu ağrısız bir əməliyyatdır. Xaric edilən polip mikroskopik analiz (biofsiya) üçün laboratoriyaya göndərilir.
🛡️ Profilaktika və Qorunma
- Mütəmadi skrininq: 45-50 yaşdan sonra (heç bir şikayət olmasa belə) hər bir fərd profilaktik kolonoskopiya müayinəsindən keçməlidir.
- Sağlam qidalanma: Rasionda lifli qidaların, göyərti, tərəvəz və tam taxıllı məhsulların miqdarı artırılmalıdır.
- Aktivlik: Gündəlik fiziki hərəkətlərə və piyada gəzintilərinə vaxt ayrılmalıdır.
- Çəki nəzarəti: Artıq çəki və piylənmə ilə mübarizə aparılmalıdır.
Poliplərin Özünün Törətdiyi Fəsadlar
Müalicə olunmayan və zamanla böyüyən poliplər aşağıdakı ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər:
- Bağırsaq xərçənginə çevrilmə (Bədxassəliləşmə): Ən qorxulu fəsaddır. Xüsusilə adenomatoz poliplər illər keçdikcə hüceyrə mutasiyasına uğrayaraq kolorektal xərçəngə (yoğun bağırsaq xərçənginə) çevrilir. Polipin ölçüsü böyüdükcə xərçəng riski də artır.
- Xroniki və ya Kəskin Qanaxma: Poliplər böyüdükcə nəcis kütləsinin sürtünməsi və ya damar zənginliyi səbəbindən qanaya bilər. Bu qanaxma bəzən gizli (gözlə görünməyən) olur və uzun müddət davam etdikdə bədəndə dəmir ehtiyatını tükəndirərək ağır anomiyaya (qanazlığına), halsızlığa və təngnəfəsliyə səbəb olur. Nadir hallarda kəskin və bol qanaxma da baş verə bilər.
- Bağırsaq keçməzliyi (Tıxanma): Ölçüsü çox böyük olan poliplər bağırsağın mənfəzini (daxili boşluğunu) qismən və ya tamamilə qapaya bilər. Bu zaman nəcis və qazların hərəkəti çətinləşir, nəticədə şiddətli qarın ağrısı, ürəkbulanma, qusma və günlərlə davam edən kəskin qəbizlik yaranır. Bu, təcili tibbi müdaxilə tələb edən bir vəziyyətdir.
- Bağırsaq invaginasiyası (Bağırsağın bağırsaq içinə girməsi): Böyük bir polip bağırsaq peristaltikası (hərəkəti) zamanı irəliyə doğru çəkilərək bağırsağın bir hissəsinin digər hissəsinin içinə keçməsinə (bükülməsinə) səbəb ola bilər. Bu, bağırsağın qan dövranını pozur və toxuma ölümünə (nekroza) yol aça bilər.
