Müasir tibbin ən çox üzərində çalışdığı və profilaktikası mümkün olan mövzulardan biri də poliplər və onların xərçəngə çevrilmə riskidir. Bir çox insan bədənində polip aşkarlandıqda böyük qorxu və təşvişə düşür. Lakin tibbi nöqteyi-nəzərdən poliplərin vaxtında aşkarlanması, əslində, xərçəngin qarşısını almaq üçün qazanılmış ən böyük şansdır.
Bəs polip nədir, hər polip xərçəngə çevrilirmi və bu gizli təhlükədən necə qorunmaq olar?
Polip Nədir və Harada Sürətlə İnkişaf Edir?
Poliplər, bədənin daxili orqanlarını örtən selikli qişada (epitel toxumasında) əmələ gələn, göbələyə bənzər və ya yastı formalı xoşxassəli şişlərdir. Onlar bədənin müxtəlif nahiyələrində formalaşa bilər:
- Yoğun bağırsaq (kolon) və düz bağırsaq
- Mədə və öd kisəsi
- Uşaqlıq (endometrium) və uşaqlıq boynu
- Burun boşluğu və səs telləri
Poliplərin böyük hissəsi ilkin mərhələdə tamamilə xoşxassəlidir və xərçəng deyil. Lakin onların bəzi növləri zaman keçdikcə bədxassəli formaya keçid etmə qabiliyyətinə malikdir.
Bütün Poliplər Xərçəng Riskimi Daşıyır?
Xeyr. Poliplər mikroskopik (histoloji) quruluşuna görə qruplara bölünür və xərçəng riski də bu qruplara görə təyin edilir:
- Adenomatoz poliplər (Adenomlar): Tibbdə bu növ poliplər "prekanseröz", yəni xərçəngönü vəziyyət hesab olunur. Məsələn, yoğun bağırsaq xərçənginin təxminən 95%-i məhz bu adenomatoz poliplərin hüceyrə quruluşunun pozulması nəticəsində yaranır.
- Hiperplastik və ya iltihabi poliplər: Bu poliplər adətən toxuma iltihabı və ya regenerasiya nəticəsində yaranır. Onların xərçəngləşmə riski demək olar ki, yoxdur.
Polipi Xərçəngə Çevirən Amillər Nələrdir?
Bir polipin bədxassəli şişə çevrilmə ehtimalını artıran əsas faktorlar bunlardır:
- Ölçü faktoru: Ölçüsü 1 sm-dən kiçik olan poliplərin riski aşağıdır. Ölçü 2 sm-i keçdikdə isə xərçəngləşmə riski kəskin şəkildə yüksəlir.
- Daxili quruluşu (Histologiyası): Adenomların mikroskop altında baxılarkən xovlu (villöz) komponentə malik olması risk dərəcəsini artırır.
- Genetik meyllilik və say: İnsanın genetik strukturunda çoxlu polip əmələ gəlmə meyli (məsələn, Familial Adenomatoz Polipozis sindromu) varsa, risk maksimuma çatır.
- Zaman Faktoru: Bizim Ən Böyük Üstünlüyümüz
Poliplərin xərçənglə əlaqəsində ən təsəlliverici məqam zaman amilidir. Bir adenomatoz polipin bədəndə yaranıb, böyüyüb və tam olaraq xərçəngə çevrilməsi birdən-birə baş vermir. Bu proses adətən 7 ilə 10 il arasında çəkir.
Bu o deməkdir ki, insanın müntəzəm müayinələrdən keçərək polipi xərçəngə çevrilmədən öncə aşkarlaması üçün təxminən 10 illik böyük bir fürsət pəncərəsi var.
- Səssiz Təhlükə: Simptomsuz İnkişaf
Poliplərin ən təhlükəli tərəfi onların əksər hallarda heç bir simptom verməməsidir. Ağrı, ürəkbulanma və ya ciddi narahatlıq törətmirlər. Yoğun bağırsaq polipləri yalnız çox böyüdükdə gizli qanaxmaya, nəcis ifrazının dəyişməsinə (qəbizlik və ya ishal) səbəb ola bilər. Uşaqlıq polipləri isə nizamsız qanaxmalarla özünü büruzə verə bilər. Lakin çox vaxt onlar digər səbəblərdən edilən ultrasəs (USM), endoskopiya və ya kolonoskopiya müayinələrində təsadüfən tapılır.
- Qorunma Yolu: Polipektomiya və Skrininq
- Müasir təbabətdə poliplərin müalicəsi həm də xərçəngin profilaktikasıdır.
- Skrininq testləri: Xüsusilə 45-50 yaşından sonra hər bir fərdin şikayəti olmasa belə, profilaktik kolonoskopiya müayinəsindən keçməsi qızıl standartdır.
- Polipektomiya: Kolonoskopiya və ya endoskopiya zamanı həkim polip aşkar edərsə, xüsusi alətlərlə elə həmin müayinə anında polipi kəsərək bədəndən çıxarır. Bu ağrısız prosedur polipektomiya adlanır. Götürülən nümunə mütləq patoloji (biopsiya) müayinəyə göndərilir.
Nəticə
Poliplər xərçəng demək deyil, lakin xərçəngə gedən yolun xəbərçisi ola bilər. Polipi vaxtında bədəndən kənarlaşdırmaq, xərçəng riskini sıfırlamaq deməkdir. Unutmayın ki, xərçəngdən qorunmağın en qısa və etibarlı yolu vaxtında edilən müayinələr və profilaktik addımlardır. Sağlamlığınızı təsadüflərə buraxmayın!
