Yalançı gücənmə (tibbi adı ilə tenezm), bağırsaqlar tamamilə boş olsa belə, insanda daimi və qarşısıalınmaz nəcis ifrazı (tualetə getmək) tələbatının yaranmasıdır. Bu vəziyyət çox vaxt ağrılı, diskomfort yaradan və nəticəsiz qalan sıxılmalarla müşayiət olunur. İnsan tualetə getsə də, ya heç bir nəcis ifraz olunmur, ya da çox cüzi miqdarda selik və ya nəcis ifraz edilir.
1. Yalançı Gücənmə (Tenezm) Nədir?
Tenezm bir xəstəlik deyil, həzm sistemində, xüsusən də düz bağırsaqda (rektumda) mövcud olan hər hansı bir problemin siqnalı və ya simptomudur. Düz bağırsağın sinir ucları iltihab, şiş və ya digər mexaniki qıcıqlanmalar səbəbindən beyinə davamlı olaraq "bağırsaq doludur" siqnalı göndərir. Nəticədə bədən zəncirvari olaraq gücənmə reaksiyası verir, lakin reallıqda boşaldılacaq bir kütlə olmadığı üçün bu cəhdlər nəticəsiz (yalançı) qalır.
2. Əsas Səbəbləri Nələrdir?
Yalançı gücənmənin yaranmasına çox müxtəlif amillər səbəb ola bilər:
- İltihabi Bağırsaq Xəstəlikləri (İBX): Xüsusilə Ülseratif Kolit və Kron xəstəliyi düz bağırsağın daxili divarını zədələyərək tenezma yol açır.
- Bağırsaq İnfeksiyaları: Şigella, Salmonella və ya müxtəlif parazitlərin törətdiyi kəskin dizenteriya tipli infeksiyalar.
- Kolorektal Xərçəng və Polipler: Düz bağırsaqda böyüyən şiş və ya polip mexaniki maneə yaradaraq sinirləri sıxır və davamlı doluluq hissi verir.
- Qıcıqlanmış Bağırsaq Sindromu (QBS): Funksional həzm pozuntusu zamanı da bağırsaqların həssaslığı artır.
- Yerli Anorektal Problemlər: Daxili babasil (hemoroid), anal çat (fissur) və ya düz bağırsaq ətrafındakı apselər.
- Radyasiya Proktiti: Çanaq nahiyəsində xərçəng müalicəsi üçün tətbiq edilən şüa terapiyasının bağırsaq divarında yaratdığı iltihab.
3. Müşayiət Edən Simptomlar
Yalançı gücənmə təkbaşına deyil, adətən altdan yatan xəstəliyə bağlı olaraq digər əlamətlərlə birlikdə özünü göstərir:
- Qarında kramplar və kəskin ağrılar
- Nəcisdə qan, irin və ya selikli ifrazatın olması
- Nəcis ifrazından dərhal sonra belə bağırsağın tam boşalmaması hissi
- Bulantı, qusma və ya infeksion hallarda qızdırma
4. Diaqnostika
Davamlı yalançı gücənmə zamanı mütləq qastroenteroloq və ya proktoloq müayinəsi lazımdır. Diaqnoz üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- Rektal müayinə: Həkimin barmaqla etdiyi ilkin fiziki müayinə.
- Kolonoskopi / Siqmoidoskopi: Bağırsaq divarının kamera ilə birbaşa vizual incələnməsi və lazım gəldikdə biopsiya götürülməsi.
- Nəcis və Qan analizləri: İltihab markerlərinin, infeksiyaların və ya gizli qanın yoxlanılması.
- KT və ya MRT: Çanaq daxili orqanların və şiş ehtimallarının görüntülənməsi.
5. Müalicə Yolları
Tenezmin müalicəsi birbaşa onun yaranma səbəbinə yönəlir:
- İnfeksiyalarda: Müvafiq antibiotik və ya antiparazitar preparatlar təyin edilir.
- İltihabi xəstəliklərdə: İltihabəleyhinə kortikosteroidlər, immunomodulyatorlar və ya şamlar istifadə olunur.
- Simptomatik rahatlama üçün: Spazmolitiklər (bağırsaq kramplarını azaltmaq üçün) və ağrıkəsicilər tətbiq edilə bilər.
- Həyat tərzi korreksiyası: Bol maye qəbulu, lifli qidalarla zəngin pəhriz və bağırsaq ritmini pozan qıcıqlandırıcı (ədviyyatlı, acı) qidalardan uzaq durmaq tövsiyə olunur.
