Ailənizdə bağırsaq (kolorektal) xərçəngi tarixçəsinin olması sizin bu xəstəliyə qarşı daha diqqətli və məlumatlı olmağınızı tələb edir. Ailə tarixçəniz fərdi riskinizi artırsa da, erkən diaqnostika, müntəzəm skrininq və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə bağırsaq xərçənginin qarşısını böyük ölçüdə almaq mümkündür.
Bağırsaq xərçəngi (kolorektal xərçəng) xüsusilə ilkin mərhələlərdə heç bir əlamət göstərmədən, gizli şəkildə inkişaf edə bilər. Lakin şiş böyüdükcə və ya ətraf toxumalara yayıldıqca müəyyən siqnallar verməyə başlayır.
Ən Çox Rast Gəlinən Simptomlar
- Nəcisdə qan və ya rektal qanaxma: Bu, ən ciddi əlamətlərdən biridir. Qan açıq qırmızı rəngdə (təzə qan) ola bilər və ya nəcisə qarışaraq onu tünd qəhvəyi/qara rəngə boyaya bilər. Qeyd: Nəcisdə qan çox vaxt babasil (hemorroy) ilə səhv salınır, lakin ailə tarixçəniz olduğu üçün hər bir qanaxma mütləq həkim tərəfindən yoxlanılmalıdır.
- Bağırsaq vərdişlərində qəfil dəyişikliklər: Səbəbsiz yerə başlayan və bir neçə həftədən çox davam edən ishal, qəbizlik və ya bağırsağın tam boşalmaması hissi.
- Nəcisin formasının dəyişməsi: Bağırsaq daxilindəki şiş nəcis yolunu daraltdığı üçün nəcis normaldan daha incə, lentvari və ya qələm kimi nazik ola bilər.
- Qarın nahiyəsində narahatlıq: Keçib getməyən qarın ağrıları, sancılar, qramplar, qəfil sıxılmalar və ya daimi qaz/şişkinlik hissi.
- Səbəbsiz çəki itkisi: Pəhriz saxlamadan və ya fiziki aktivliyi artırmadan, qısa müddətdə nəzərəçarpacaq dərəcədə çəki itirmək.
- Xroniki halsızlıq və tükənmə (Anemiya): Bağırsaq daxilindəki şiş gözlə görünməyən (gizli) xırda qanaxmalara səbəb ola bilər. Bu da bədəndə dəmir azlığına və anemiyaya (qansızlığa) yol açır. Nəticədə insan özünü daima yorğun, halsız və zəif hiss edir, təngnəfəslik yarana bilir.
- Aşağıda özünüzü qorumaq üçün atmalı olduğunuz addımları əks etdirən ətraflı bələdçi təqdim olunub.
- Ən Effektiv Qorunma: Kolonoskopiya və Skrininq
Bağırsaq xərçəngi əksər hallarda "polip" adı verilən xoşxassəli şişlərdən qaynaqlanır. Kolonoskopiya müayinəsi zamanı bu poliplər hələ xərçəngə çevrilmədən aşkarlanır və kəsilib götürülür.
- Skrininqə erkən başlayın: Ümumi tibbi tövsiyələrə görə, ailəsində bağırsaq xərçəngi olan şəxslər skrininq müayinələrinə (əsasən kolonoskopiya) xəstəlik diaqnozu qoyulmuş ən yaxın qohumun yaşından 10 il daha tez başlamalıdırlar. Məsələn, əgər yaxın qohumunuza 45 yaşında diaqnoz qoyulubsa, siz 35 yaşında kolonoskopiya etdirməlisiniz. Əgər belə bir erkən diaqnoz yoxdursa, ümumi qayda olaraq risk qrupundakı şəxslərin 40 yaşından etibarən yoxlanması məsləhətdir.
- Müntəzəm təkrarlayın: İlk müayinənin nəticəsindən və ailə riskinin dərəcəsindən asılı olaraq, həkiminiz kolonoskopiyanın hər 3, 5 və ya 10 ildən bir təkrarlanmasını tövsiyə edə bilər.
- Genetik testləri qiymətləndirin: Əgər ailənizdə birdən çox şəxsdə bu xəstəlik varsa və ya gənc yaşda diaqnoz qoyulubsa, həkiminizlə "Linch sindromu" və ya "FAP" kimi irsi xərçəng sindromlarını yoxlamaq üçün genetik məsləhətləşmə barədə danışın.
Diqqət Yetirməli Olduğunuz Simptomlar
Xəstəlik erkən mərhələdə heç bir əlamət verməyə bilər (buna görə də skrininq vacibdir). Lakin aşağıdakı simptomlardan hər hansı birini müşahidə etsəniz, yaşınızdan asılı olmayaraq dərhal həkimə müraciət etməlisiniz:
- Nəcisdə qan və ya rektal qanaxma
- Bağırsaq vərdişlərində qəfil və davamlı dəyişikliklər (səbəbsiz ishal və ya qəbizlik)
- Nəcisin normaldan daha incə (qələm kimi) olması
- Qarında keçməyən ağrılar, qramplar və ya şişkinlik
- Səbəbsiz çəki itkisi və keçməyən halsızlıq (anemiya/qansızlıq səbəbli)
- Qidalanma və Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Genetik riskləri dəyişdirə bilməsək də, xarici faktorları idarə edərək riski minimuma endirə bilərsiniz:
- Lifli qidalara üstünlük verin: Gündəlik rasionunuzda tərəvəzlər, meyvələr, paxlalılar və tam taxıl məhsullarının (qəhvəyi düyü, yulaf, tam buğda çörəyi) miqdarını artırın. Lif bağırsaqların işini sürətləndirir və toksinlərin bədəndən xaric olunmasına kömək edir.
- Qırmızı və işlənmiş əti azaldın: Kolbasa, sosiska, salam kimi işlənmiş ət məhsullarını menyudan çıxarın. Qırmızı ət (mal, qoyun) istehlakını həftədə maksimum 350–500 qram ilə məhdudlaşdırın.
- Fiziki aktivliyi artırın: Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta templi (məsələn, sürətli gəzinti) idmanla məşğul olun. Aktiv həyat tərzi bağırsaq motilliyini artırır və iltihabı azaldır.
- Zərərli vərdişlərdən imtina edin: Tütün məhsullarından istifadə və spirtli içki istehlakı bağırsaqlarda polip və xərçəng riskini birbaşa artırır.
- Çəkinizi normada saxlayın: Artıq çəki və xüsusilə piylənmə kolorektal xərçəng üçün ciddi risk faktorudur.
