Anal poliplər anal kanalın və ya düz bağırsağın (rektum) selikli qişasından inkişaf edən, bəzən kiçik bir çıxıntı, bəzən isə göbələyəbənzər saplı struktura malik toxuma kütlələridir. Əksər hallarda xoşxassəli (benign) xarakter daşısalar da, bəzi polip növlərinin zaman keçdikcə bədxassəli şişlərə (xərçəngə) çevrilmə riski mövcuddur. Proktoloji praktikada anal poliplər həm xəstənin həyat keyfiyyətini aşağı salan lokal narahatlıqlara yol açır, həm də onkoloji profilaktika baxımından ciddi tibbi diqqət tələb edir.
1. Anal Poliplərin Təsnifatı və Növləri
Tibbi nöqteyi-nəzərdən anal və rektal nahiyədə rast gəlinən poliplər mənşəyinə və toxuma strukturuna görə fərqli qruplara bölünür:
- Hipertrofik Anal Papillalar (Fibroepitelial Poliplər): Əslində həqiqi polip deyildirlər. Anal kanaldakı xroniki qıcıqlanma (məsələn, xroniki anal çat və ya hemoroid) nəticəsində dərinin və selikli qişanın qalınlaşması ilə yaranırlar. Xərçəngə çevrilmə riski yoxdur.
- Adenomatoz Poliplər (Adenomalar): Yoğun bağırsağın və düz bağırsağın selikli qişasının vəzi hüceyrələrindən yaranan əsl poliplərdir. Hüceyrə quruluşuna görə boru şəkilli (tubulyar), xovlu (vilyoz) və ya tubulovilyoz növləri olur. Xərçəngönü (prekanseröz) vəziyyət hesab olunurlar və vaxtında çıxarılmadıqda bədxassəli şişə çevrilə bilərlər.
- Hiperplastik Poliplər: Hüceyrələrin sürətli çoxalması nəticəsində yaranan kiçik ölçülü poliplərdir. Onkoloji potensialı çox aşağıdır, lakin adenomalardan fərqləndirilməsi üçün müayinə olunmalıdırlar.
- İltihabi Poliplər (Psevdo-poliplər): Xroniki iltihabi bağırsaq xəstəlikləri (Ülserativ kolit, Crohn) zamanı selikli qişanın zədələnməsi və bərpası prosesində yaranan toxuma qalıqlarıdır.
2. Yaranma Səbəbləri və Risk Faktorları
Anal və rektal poliplərin formalaşmasının dəqiq mexanizmi tam öyrənilməsə də, hüceyrə bölünməsində yaranan genetik mutasiyalar və yerli faktorlar əsas rol oynayır:
- Genetik Meyllilik: Ailəsində kolorektal xərçəng və ya polip (məsələn, Familial Adenomatoz Polipozis – FAP) tarixçəsi olan şəxslərdə bu risk qat-qat yüksəkdir.
- Xroniki İltihab və Travma: Müalicə olunmayan anal çat, hemoroid, anal fistula və bağırsaq infeksiyaları selikli qişanı davamlı zədələyərək hüceyrə artımını stimullaşdırır.
- Yaş Faktoru: Poliplərin, xüsusilə adenomatoz növlərin görülmə tezliyi 45-50 yaşdan sonra kəskin artır.
- Qeyri-sağlam Həyat Tərzi: Lifli (tərəvəz, meyvə, taxıl) qidalardan az istifadə, qırmızı və işlənmiş ətə üstünlük verilməsi xroniki qəbizliyə səbəb olaraq risk yaradır.
- Zərərli Vərdişlər və Piylənmə: Siqaret çəkmək, spirtli içki qəbulu və oturaq həyat tərzi orqanizmdə ümumi onkoloji meylliliyi və iltihab proseslərini artırır.
3. Simptomlar: Polip Özünü Necə Büruzə Verir?
Kiçik ölçülü poliplər adətən heç bir əlamət vermir və rutin kolonoskopiya zamanı təsadüfən tapılır. Lakin polip böyüdükcə və ya anal kanala yaxın yerləşdikdə aşağıdakı simptomlar ortaya çıxır:
- Rektal Qanaxma: Ən tez-tez rast gəlinən əlamətdir. Nəcis ifrazı zamanı və ya sonra tualet kağızında, nəcis üzərində parlaq qırmızı rəngli qan ləkələri görünür.
- Nəcis İfrazı Vərdişlərində Dəyişiklik: Səbəbsiz yerə yaranan və bir neçə həftə davam edən qəbizlik, ishal və ya nəcis formalaşmasının incəlməsi (lentşəkilli nəcis).
- Selikli və Yaş Axıntı: Polip tərəfindən ifraz olunan selik anus ətrafında davamlı nəmlik hissi, alt paltarının çirklənməsi və dərinin qıcıqlanmasına səbəb olur.
- Anusdan Kənara Sallanma (Prolapsus): Uzun sapı olan və ya anal keçidə çox yaxın yerləşən iri poliplər nəcis ifrazı zamanı xaricə çıxa bilər. Xəstə bunu əli ilə hiss edir.
- Yad Cisim və Doluluq Hissi: Düz bağırsaqda davamlı olaraq tam boşalmama və ya yad cisim olması hissi xəstəni narahat edir.
- Ağrı və Anal Qaşınma: Polip digər proktoloji xəstəliklərlə ağırlaşdıqda və ya anal sfinkteri qıcıqlandırdıqda ağrı və şiddətli qaşınma yaradır.
4. Müasir Diaqnostika Üsulları
Anal poliplərin simptomları hemoroid (babasil), anal çat və rektal xərçənglə demək olar ki, tamamilə eynidir. Bu səbəbdən differensial diaqnoz həyati əhəmiyyət kəsb edir:
- Rektal Barmaq Müayinəsi (RBM): Həkim proktoloqun anal kanalın son hissəsini əllə müayinə etməsidir. Aşağı yerləşən iri poliplər bu zaman asanlıqla hiss olunur.
- Anoskopiya və Rektoskopiya: Anal kanalın və düz bağırsağın ilk 10-15 sm-lik hissəsinin xüsusi işıqlı cihazlarla vizual müayinəsidir.
- Kolonoskopiya (Qızıl Standart): Elastik, kameralı cihaz vasitəsilə bütün yoğun bağırsağın daxili səthinin görüntülənməsidir. Kolonoskopiya həm diaqnostik, həm də müalicəvi prosedurdur; müayinə zamanı aşkarlanan polip elə həmin andaca çıxarıla bilər.
- Virtual Kolonoskopiya (KT Kolonoqrafiya): Kompüter tomoqrafiyası vasitəsilə bağırsağın 3D modelinin çıxarılmasıdır. Nadir hallarda, kolonoskopiya icra edilə bilməyən xəstələrdə tətbiq olunur.
5. Müalicə: Polipektomiya və Cərrahi Yanaşma
Anal və rektal poliplərin yeganə və effektiv müalicə üsulu onların bədəndən tamamilə çıxarılmasıdır. Dərmanla və ya bitki mənşəli üsullarla poliplərin yox edilməsi qeyri-mümkündür.
- Endoskopik Polipektomiya: Kolonoskopiya və ya siqmoidoskopiya əsnasında, polipin kökünə xüsusi ilmək (petlə) keçirilərək elektrik cərəyanı (koaqulyasiya) vasitəsilə kəsilib götürülməsidir. Prosedur tamamilə ağrısızdır, çünki bağırsağın daxili selikli qişasında ağrı reseptorları yoxdur. Xəstə eyni gün evə buraxılır.
- Cərrahi Eksiziya: Anal kənara çox yaxın olan hipertrofik anal papillalar və ya endoskopik yolla çıxarılması riskli olan çox iri poliplər lokal və ya ümumi anesteziya altında cərrahi yolla kəsilərək çıxarılır.
- Histoloji (Patoloji) Müayinə: Çıxarılan hər bir polip istisnasız olaraq laboratoriyada mikroskop altında müayinə edilməlidir. Bu müayinə polipin növünü (xoş və ya bədxassəli olmasını) və kəsik kənarlarında şiş hüceyrələrinin qalıb-qalmadığını dəqiq təyin edir.
6. Profilaktika və İzləmə Planı
Poliplərin təkrar yaranma ehtimalı olduğu üçün müalicədən sonra həkim tərəfindən fərdi kolonoskopik izləmə planı təyin olunur. Patologiyanın nəticəsindən asılı olaraq xəstə 1, 3 və ya 5 ildən bir təkrar müayinədən keçməlidir.
Poliplərdən və bağırsaq xərçəngindən qorunmaq üçün tövsiyələr:
Gündəlik rasionda lifli qidaların (tərəvəzlər, paxlalılar, yulaf, tam buğda çörəyi) miqdarını artırmaq.
Gün ərzində ən azı 1.5 – 2 litr təmiz su içməklə xroniki qəbizliyin qarşısını almaq.
Qırmızı ət, heyvani yağlar, qızartma və fast-food qidaların istehlakını minimuma endirmək.
Fiziki aktivliyi artırmaq (gündəlik 30-40 dəqiqəlik piyada gəzinti bağırsaq peristaltikasını yaxşılaşdırır).
Tütün məhsullarından və alkoqoldan imtina etmək.
- Skrinniq: Heç bir şikayət olmasa belə, 45 yaşından etibarən hər bir fərd profilaktik məqsədlə kolonoskopiya müayinəsindən keçməlidir.
Nəticə
Anal poliplər erkən mərhələdə aşkarlandıqda çox bəsit və ağrısız bir endoskopik müdaxilə ilə tam müalicə olunan patologiyalardır. Lakin diqqətdən kənarda qaldıqda bu kiçik törəmələr illər keçdikcə ciddi onkoloji xəstəliklərə yol aça bilər. Buna görə də anus nahiyəsində hər hansı bir diskomfort, qanaxma və ya dəyişiklik hiss etdikdə vaxt itirmədən həkim-proktoloqa müraciət etmək lazımdır.
