Nəcis ifraz edə bilməmək, tibbi dildə qəbizlik (obstipasiya) və ya irəliləmiş mərhələdə nəcis tıxanması (fekal impaktasiya) adlanır. Bu problem, yoğun bağırsağın funksiyasının yavaşlaması və nəcis kütləsinin düz bağırsaqda quruyaraq bərkiməsi nəticəsində yaranır. Hər yaş qrupunda rast gəlinən bu vəziyyət, vaxtında müdaxilə edilmədikdə həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salır.
Nəcisin Çıxmamasının Əsas Səbəbləri Nələrdir?
Bağırsaq fəaliyyətinin pozulması həm gündəlik vərdişlərdən, həm də bəzi daxili xəstəliklərdən qaynaqlana bilər:
- Lif (Sellüloza) Çatışmazlığı: Rasionda tərəvəz, meyvə, paxlalılar və tam taxıl məhsullarının az olması nəcis kütləsinin həcmini kiçildir və bağırsaq daxilində irəliləməsini çətinləşdirir.
- Dehidratasiya (Az Maye Qəbulu): Gün ərzində kifayət qədər su içilmədikdə, yoğun bağırsaq bədənin su ehtiyacını ödəmək üçün nəcisdəki suyu maksimum dərəcədə sorur. Nəticədə nəcis quru, bərk və parça-parça olur.
- Fiziki Aktivliyin Az Olması: Oturaq həyat tərzi və hərəkətsizlik bədənin ümumi metabolizmini və xüsusilə bağırsaq əzələlərinin tonusunu zəiflədir.
- Tualet Ehtiyacını Təxirə Salmaq: İş və ya sosial mühit səbəbindən tualetə getmək istəyini tez-tez boğmaq, düz bağırsağın həssaslığını azaldır və zamanla xroniki qəbizliyə çevrilir.
- Dərmanların Yan Təsirləri: Tərkibində dəmir olan preparatlar, güclü ağrıkəsicilər (opioidlər), bəzi təzyiq dərmanları (kalsium kanal blokatorları), antasidlər (alüminium tərkibli) və antidepressantlar bağırsaq hərəkətlərini ləngidir.
- Enderonoloji və Nevroloji Problemlər: Hipotireoz (qalxanvari vəzinin az işləməsi), şəkərli diabet, dağınıq skleroz və ya çanaq dibi əzələlərinin disfunksiyası xroniki nəcis çıxarma probleminin altında yatan səbəblərdən ola bilər.
Xroniki Qəbizliyin Müalicəsi və Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Problemin təkrarlanmaması və bağırsaqların nizamlı işləməsi üçün uzunmüddətli rejim tətbiq edilməlidir:
1. Düzgün Qidalanma Strategiyası
- Yüksək Lifli Pəhriz: Hər gün brokoli, ispanaq, kələm, qabaq, alma, armud, əncir, yulaf əzməsi və mərcimək kimi qidaları menyunuza daxil edin.
- Faydalı Yağlar: Səhər yeməyindən əvvəl 1 xörək qaşığı soyuq sıxım zeytun yağı və ya kətan toxumu yağı qəbul etmək bağırsaq divarlarını yağlayır.
- Probiotiklər: Bağırsaq mikroflorasını bərpa etmək üçün təbii qatıq, kefir və turşulardan istifadə edin.
2. Adekvat Hidratasiya
Gün ərzində çay, kofe və qazlı içkilər istisna olmaqla, ən azı 1.5 – 2 litr təmiz su için. Səhərlər acqarnına ilıq su içmək bağırsaqları oyadır.
3. Fiziki Hərəkətlilik
Hər gün ən azı 30 dəqiqəlik sürətli piyada gəzinti, qaçış və ya velosiped sürmək qarın əzələlərini və bağırsaq hərəkətlərini birbaşa stimullaşdırır.
4. İşlədici Dərmanlardan Yanlış İstifadəyə Son Qoyun
Həkim məsləhəti olmadan, xüsusilə tərkibində senna yarpağı (səna mexrəki) və ya bənzər aqressiv maddələr olan işlədici çayları və dərmanları uzun müddət istifadə etməyin. Bu növ preparatlar bağırsaq reseptorlarını sıradan çıxarır, bağırsaqları "tənbəlləşdirir" və asılılıq yaradır (Tənbəl bağırsaq sindromu).
Nə Zaman Təcili Həkimə (Həkim-Proktoloqa) Müraciət Edilməlidir?
Nəcis çıxara bilməmək bəzən sadə bir pəhriz problemindən daha ciddi, təcili tibbi müdaxilə tələb edən klinik vəziyyətlərin (məsələn, bağırsaq keçməməzliyi və ya şiş prosesləri) əlaməti ola bilər. Əgər aşağıdakı təhlükə siqnalları (qırmızı bayraqlar) mövcuddursa, vaxt itirmədən qastroenteroloq və ya proktoloq müayinəsinə getməlisiniz:
- Nəcis ifrazı cəhdləri zamanı şiddətli anal ağrı və parlaq qırmızı qanaxma.
- Nəcis çıxmaması ilə yanaşı qarın nahiyəsində kəskin şişkinlik, bərklik, dözülməz ağrı və qusma (bu, kəskin bağırsaq keçməməzliyi göstəricisi ola bilər).
- Günlərlə həm nəcis, həm də qaz ifrazının tamamilə dayanması.
- Son aylarda heç bir pəhriz saxlamadan səbəbsiz və sürətli çəki itkisi.
- Nəcis formasının incəlməsi (lentşəkilli və ya qələm kimi incə nəcis).
Ev Şəraitində Nə Etmək Olar?
Hazırda tualetdə ciddi diskomfort və nəcisi çıxara bilməmək problemi yaşayırsınızsa, aşağıdakı mexaniki və təbii üsullar bağırsağın boşalmasına kömək edə bilər:
- Düzgün Oturuş Pozası (Skquat Pozası): Unitaza oturduqda ayaqlarınızın altına mütləq kiçik bir kətil və ya skamya qoyun. Gövdənizi bir az önə doğru əyin. Bu pozisiya (35 dərəcəlik bucaq) puborektal əzələni boşaldır, düz bağırsağı düzləşdirir və nəcisin çıxmasını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır.
- Həddindən Artıq Gücənməkdən Qaçın: Nəcisi zorla çıxarmağa çalışmaq düz bağırsağın selikli qişasını zədələyə, babasil (hemorroy) düyünlərinin şişməsinə və ya anal çatların (yırtıqların) yaranmasına səbəb ola bilər.
- İlıq Su və Maye Stimulyasiyası: Dərhal 1-2 stəkan ilıq su və ya qaynadılmış ərik/gavalı qurusu suyu için. İlıq mayelər mədə-bağırsaq traktında qastrokolik refleksi hərəkətə gətirərək bağırsaq peristaltikasını aktivləşdirir.
- Qliserin Şamları və ya Mikroimalələr: Əgər nəcis düz bağırsağın çıxışında bərkiyib qalıbsa, apteklərdən reseptsiz asanlıqla tapılan qliserin şamları və ya birdəfəlik mikroimalələr (məsələn, Microlax) bir neçə dəqiqə ərzində kütləni sürətlə yumşaldır və sürüşkənlik yaradaraq ağrısız xaric olmasını təmin edir.
